หากคุณคิดว่าการหลอกลวงครั้งยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์วิทยาศาสตร์จะเกิดขึ้นอย่างฉับพลัน คุณคงผิด ครับ ความจริงแล้ว การหลอกลวงที่ยิ่งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งเกิดขึ้นอย่างช้าๆ ระมัดระวัง และมีการวางแผนมาอย่างแยบยล เรื่องราวของ Project 226 ที่เกิดขึ้นในปี 1965 คือจุดเริ่มต้นของการซื้อวิทยาศาสตร์ครั้งยิ่งใหญ่ที่จะส่งผลกระทบต่อสุขภาพของคนทั่วโลกเป็นเวลาหลายทศวรรษ

เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นในเดือนกรกฎาคม 1965 เมื่อ The New York Herald Tribune ได้ตีพิมพ์บทความเต็มหน้าที่เชื่อมโยงน้ำตาลกับโรคหัวใจ เพียงแค่สองวันหลังจากที่ข่าวนี้ออกมา Sugar Research Foundation (SRF) ก็ได้อนุมัติ “Project 226” ซึ่งเป็นการทบทวนวรรณกรรมเกี่ยวกับการเผาผลาญคอเลสเตอรอล โดยมี Dr. Mark Hegsted และ Dr. Fredrick Stare จาก Harvard นำทีม การเคลื่อนไหวที่รวดเร็วนี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เป็นการตอบสนองต่อภัยคุกคามที่อาจทำลายอุตสาหกรรมน้ำตาลได้

สิ่งที่ทำให้ SRF หวาดกลัวมากที่สุดคือ การที่ประชาชนเริ่มรู้ความจริงเกี่ยวกับอันตรายของน้ำตาล ในช่วงต้นทศวรรษ 1960 มีงานวิจัยหลายชิ้นที่เริ่มชี้ให้เห็นความเชื่อมโยงระหว่างการบริโภคน้ำตาลกับโรคหัวใจ ซึ่งหากข้อมูลเหล่านี้แพร่กระจายไปยังประชาชนแล้ว ก็อาจส่งผลกระทบต่อยอดขายน้ำตาลได้อย่างมาก

Stare เป็นผู้ก่อตั้งภาควิชาโภชนาการของ Harvard ในปี 1942 และเป็นหนึ่งในนักโภชนาการที่มีอิทธิพลมากที่สุดในอเมริกา ชื่อเสียงของเขาไม่ได้มาจากการวิจัยเท่านั้น แต่จากความสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นกับอุตสาหกรรมอาหาร เขาได้รับเงินทุนจากบริษัทต่างๆ มากมาย รวมถึงบริษัทน้ำตาลรายใหญ่ ความสัมพันธ์นี้ไม่ใช่เรื่องลับ แต่ก็ไม่ใช่เรื่องที่เขาต้องการประกาศให้โลกรู้

ในจดหมายฉบับนี้ SRF เสนอโครงการใหม่ที่เรียกว่า “Project 226” โครงการทบทวนวรรณกรรมเกี่ยวกับเมแทบอลิซึมของคอเลสเตอรอล งานนี้จะต้องรวบรวมและวิเคราะห์งานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับอาหารและโรคหัวใจ เงินทุนที่เสนอมาคือ $6,500 ดอลลาร์ ซึ่งเทียบเท่ากับประมาณ 50,000 ดอลลาร์ในปัจจุบัน จำนวนเงินนี้ถือเป็นจำนวนที่มากมายมหาศาลสำหรับงานวิจัยในยุคนั้น

แต่ที่น่าสนใจกว่าตัวเงินคือจุดประสงค์ที่แท้จริงของโครงการนี้ เอกสารภายในของ SRF ระบุอย่างชัดเจนว่าพวกเขาต้องการ “การหักล้างข้อมูลที่เชื่อมโยงน้ำตาลกับโรคหัวใจ” และต้องการให้ “เน้นไปที่บทบาทของไขมันอิ่มตัวและคอเลสเตอรอลแทน” นี่ไม่ใช่การวิจัยที่เปิดกว้าง แต่เป็นการสั่งงานเพื่อให้ได้ผลลัพธ์ที่ต้องการ SRF ไม่ได้เพียงแค่ให้เงินทุนเท่านั้น แต่ยังได้ “จัดหา” เอกสารที่พวกเขาต้องการให้ทบทวน และได้รับร่างบทความก่อนที่จะตีพิมพ์ด้วย นี่คือการควบคุมกระบวนการวิจัยตั้งแต่ต้นจนจบ โดยที่ผลลัพธ์ถูกกำหนดไว้ล่วงหน้าแล้ว

Stare ไม่ได้ทำงานนี้คนเดียว เขาได้ร่วมมือกับ Dr. D. Mark Hegsted ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านโภชนาการคนสำคัญของ Harvard และ Dr. Robert McGandy นักวิจัยรุ่นใหม่ที่เพิ่งเข้ามาร่วมทีม ทั้งสามคนนี้กลายเป็นไตรมิตรที่จะเปลี่ยนแปลงประวัติศาสตร์โภชนาการของโลก

กระบวนการทำงานของ Project 226 เริ่มต้นขึ้นในช่วงฤดูร้อนปี 1965 ทีมนักวิจัยได้รับมอบหมายให้ทบทวนงานวิจัยเกี่ยวกับอาหารและโรคหัวใจ แต่การทบทวนนี้ไม่ได้ดำเนินไปอย่างเป็นกลาง แทนที่จะเป็นการวิเคราะห์ที่เท่าเทียมกัน พวกเขาได้รับการชี้แนะจาก SRF ให้ “เลือกสรรงานวิจัยที่เหมาะสม” คือกลายเป็นว่ามันเริ่มจากการที่ SRF เลือกสรรงานวิจัยที่จะให้ Harvard ทบทวน โดยเน้นไปที่งานวิจัยที่สนับสนุนทฤษฎีที่ว่าไขมันและคอเลสเตอรอลเป็นสาเหตุหลักของโรคหัวใจ ขณะเดียวกัน พวกเขาก็จงใจละเลยหรือลดความสำคัญของงานวิจัยที่ชี้ให้เห็นอันตรายของน้ำตาล วิธีการนี้เรียกว่า “cherry picking” ซึ่งเป็นการเลือกเฟ้นข้อมูลที่เหมาะสมเท่านั้น

งานวิจัยที่สนับสนุนทฤษฎีไขมันได้รับการยกย่องและวิเคราะห์อย่างละเอียด ในขณะที่งานวิจัยที่ชี้ให้เห็นถึงอันตรายของน้ำตาลถูกวิจารณ์อย่างรุนแรง หรือถูกละเลยไปเลย การทำงานแบบนี้ไม่ใช่วิทยาศาสตร์ แต่เป็นการโฆษณาชวนเชื่อที่ห่อหุ้มด้วยรูปแบบทางวิชาการ

หนึ่งในผลงานที่ถูกโจมตีอย่างหนักคือการศึกษาของ Dr. John Yudkin นักวิจัยชาวอังกฤษที่ได้ตีพิมพ์หลักฐานที่แสดงให้เห็นว่าน้ำตาลมีความเชื่อมโยงกับโรคหัวใจ ทีม Harvard ได้ใช้วิธีการต่างๆ ในการทำลายความน่าเชื่อถือของงานวิจัยนี้ โดยอ้างว่าการศึกษามีข้อบกพร่องทางวิธีการ และผลลัพธ์ไม่สามารถเชื่อถือได้

ในขณะเดียวกัน งานวิจัยที่สนับสนุนทฤษฎีไขมันของ Dr. Ancel Keys ได้รับการยกย่องว่าเป็นงานที่มีคุณภาพสูง แม้ว่าจะมีข้อจำกัดทางวิธีการเช่นกัน การใช้มาตรฐานที่แตกต่างกันในการประเมินงานวิจัยนี้แสดงให้เห็นถึงอคติที่ชัดเจนของโครงการ

กระบวนการเขียนบทความเป็นอีกหนึ่งด้านที่น่าสนใจ เอกสารภายในของ SRF แสดงให้เห็นว่าพวกเขาไม่ได้แค่ให้เงินทุนแล้วปล่อยให้นักวิจัยทำงานอย่างอิสระ แต่มีการติดต่อสื่อสารอย่างต่อเนื่องเกี่ยวกับทิศทางของงานวิจัย มีการส่งร่างบทความไปให้ SRF ตรวจสอบก่อนส่งไปยังวารสาร และมีการปรับแก้ตามคำแนะนำของ SRF สิ่งเหล่านี้เผยให้เห็นว่า SRF มีอิทธิพลต่อเนื้อหาของงานวิจัยมากแค่ไหน พวกเขาสามารถกำหนดผลลัพธ์ที่ต้องการได้อออกมาด้วย

ความสัมพันธ์ระหว่าง Harvard และ SRF ไม่ใช่เรื่องของครั้งเดียว แต่เป็นความสัมพันธ์ทางธุรกิจที่ยาวนาน Stare ได้รับเงินทุนจาก SRF และองค์กรอื่นๆ ในอุตสาหกรรมอาหารมาอย่างต่อเนื่อง เขาเป็นที่ปรึกษาให้กับบริษัทอาหารหลายแห่ง และมักจะออกมาปกป้องผลิตภัณฑ์ของบริษัทเหล่านี้ในเวทีสาธารณะ

ที่น่าสนใจคือ ในขณะที่ Project 226 กำลังดำเนินอยู่ ก็มีงานวิจัยอื่นๆ ที่เป็นอิสระจากการสนับสนุนของ SRF ที่ชี้ให้เห็นอันตรายของน้ำตาลอย่างชัดเจน แต่งานวิจัยเหล่านี้ถูกละเลยหรือโจมตีอย่างเป็นระบบ โดยเฉพาะงานของ Dr. John Yudkin นักวิจัยชาวอังกฤษที่เป็นหนึ่งในผู้บุกเบิกการศึกษาเกี่ยวกับอันตรายของน้ำตาล งานของเขาถูกโจมตีอย่างรุนแรงจากกลุ่มนักวิจัยที่ได้รับการสนับสนุนจาก SRF

การดำเนินการของ Project 226 ไม่ได้จบลงแค่การเขียนบทความเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการวางแผนเผยแพร่ผลงานให้ได้รับความสนใจจากสื่อมวลชนและนักวิชาการด้วย SRF ได้วางแผนการประชาสัมพันธ์อย่างรอบคอบ เพื่อให้ข้อความที่ว่า “ไขมันเป็นสาเหตุหลักของโรคหัวใจ” แพร่กระจายไปยังประชาชนอย่างกว้างขวาง

บรรยากาศในช่วงที่ทำ Project 226 เต็มไปด้วยความเร่งรีบ อุตสาหกรรมน้ำตาลรู้สึกถึงภัยคุกคามจากงานวิจัยที่เพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ที่ชี้ให้เห็นถึงอันตรายของน้ำตาล พวกเขาต้องการบทความที่มีน้ำหนักทางวิชาการเพื่อใช้ในการต่อสู้กับข้อกล่าวหาเหล่านี้ และ Harvard คือสถาบันที่มีชื่อเสียงเพียงพอที่จะทำให้บทความนี้เป็นที่ยอมรับ SRF ได้ใช้ชื่อเสียงและความน่าเชื่อถือของ Harvard มาเป็นเครื่องมือในการโฆษณาชวนเชื่อ เมื่อบทความออกมาจาก Harvard School of Public Health แล้ว คนทั่วไปจะไม่สงสัยเลยว่าข้อมูลเหล่านี้มีการบิดเบือนหรือไม่ เพราะ Harvard เป็นมหาวิทยาลัยที่มีชื่อเสียงระดับโลก

ในปี1967 นี้ ความพยายามของ Project 226 เริ่มเห็นผลลัพธ์ บทความที่มีชื่อว่า “Dietary fats, carbohydrates and atherosclerotic vascular disease” ได้รับการตีพิมพ์ในวารสาร New England Journal of Medicine ซึ่งถือเป็นวารสารทางการแพทย์ที่มีชื่อเสียงที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ที่แพทย์และนักวิจัยทั่วโลกให้ความเชื่อถือสูงที่สุด งานวิจัยที่ได้รับการสนับสนุนจาก SRF ได้ถูกตีพิมพ์ในวารสารนี้ในปี 1967 และได้ข้อสรุปที่ว่า “ไม่มีข้อสงสัยเลย” ที่ว่าโรคหัวใจเกิดจากคอเลสเตอรอลและไขมัน ไม่ใช่จากน้ำตาล

บทความฉบับนี้มีความยาว 7 หน้า และได้ทบทวนงานวิจัยเกี่ยวกับอาหารและโรคหัวใจกว่า 50 เรื่อง ข้อสรุปของบทความระบุอย่างชัดเจนว่า “การเปลี่ยนแปลงทางอาหารเพียงอย่างเดียวที่สามารถป้องกันโรคหัวใจได้คือการลดการบริโภคไขมันอิ่มตัว คอเลสเตอรอลและแคลลอรีรวม” “The practical dietary changes that are probably most useful in reducing the incidence of atherosclerosis are those which reduce the intake of saturated fat, cholesterol, and total calories.” ส่วนน้ำตาลนั้นถูกระบุว่าไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะแสดงให้เห็นถึงอันตรายต่อหัวใจ

ประโยคเด็ดดวงที่มีคนยึดมั่นมากประโยคหนึ่งคือ “There can be no doubt that serum cholesterol levels can be substantially modified by the diet. The effect of dietary carbohydrate on serum cholesterol is minimal…”

“The major evidence today suggests only one avenue by which diet may affect the development of atherosclerosis. This is by influencing the concentration and the composition of serum lipids.”

ภายในไม่กี่สัปดาห์หลังจากการเผยแพร่ หนังสือพิมพ์และคอลัมน์ประจำหนังสือพิมพ์ก็ลงข่าว ข้อสรุปของงานเขียนจาก Harvard แม้ว่าจะไม่มีพาดหัวข่าวใดระบุเรื่องนี้โดยตรง แต่ข้อความก็ชัดเจนว่า ไขมันคือผู้ร้าย และน้ำตาลก็ไม่ใช่ตัวการ “Fat was the culprit, and sugar was off the hook”

นักการตลาดด้านอาหารก็เช่นกัน โฆษณาซีเรียลอวดอ้างว่า “ไม่มีไขมัน ไม่มีคอเลสเตอรอล” ในขณะที่บรรจุน้ำตาลเป็นช้อนๆ ผู้ผลิตขนมก็พิมพ์ข้อความที่ระบุว่า ให้พลังงานรวดเร็ว ไม่มีไขมันอุดตัน

เมื่อมีบทความจาก Harvard ที่ตีพิมพ์ใน New England Journal of Medicine แล้ว ข้อมูลเหล่านี้ก็กลายเป็น “ความจริง” ที่ไม่มีใครกล้าโต้แย้ง ผลกระทบจากบทความนี้มีมากกว่าที่คาดไว้ มันกลายเป็นรากฐานสำคัญของการแนะนำทางโภชนาการในสหรัฐอเมริกาและประเทศอื่นๆ ทั่วโลก นโยบาย “Low-Fat Diet” ที่รัฐบาลอเมริกันส่งเสริมในทศวรรษต่อมาล้วนอิงจากข้อสรุปในบทความนี้ แพทย์ทั่วโลกเริ่มแนะนำให้ผู้ป่วยลดการบริโภคไขมัน ประชาชนได้รับการแนะนำให้หลีกเลี่ยงไขมัน แต่กลับไม่ได้รับคำเตือนเกี่ยวกับน้ำตาลครับ

ที่น่าสนใจคือในบทความนี้ไม่มีการเปิดเผยเรื่องแหล่งทุนจาก SRF ซึ่งเป็นการฝ่าฝืนมาตรฐานทางจริยธรรมที่ควรจะมีในการตีพิมพ์ทางวิชาการ ผู้อ่านจึงไม่ทราบว่าบทความนี้ได้รับการสนับสนุนจากอุตสาหกรรมน้ำตาล การปกปิดข้อมูลนี้เป็นกลยุทธ์ที่ SRF ใช้อย่างต่อเนื่อง เพื่อให้บทความดูเป็นกลางและมีความน่าเชื่อถือ

ผลกระทบของบทความนี้ไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย มันกลายเป็นหนึ่งในเอกสารอ้างอิงที่สำคัญที่สุดในการกำหนดนโยบายสาธารณสุขของอเมริกา และต่อมาของโลก หน่วยงานสาธารณสุขต่างๆ ได้นำข้อสรุปนี้ไปใช้ในการจัดทำแนวทางการบริโภคอาหาร ซึ่งเน้นให้ลดไขมันแต่ไม่ได้ให้ความสำคัญกับการลดน้ำตาล

ในห้องประชุมของ SRF เมื่อได้รับข่าวว่าบทความได้รับการตีพิมพ์แล้ว บรรยากาศเต็มไปด้วยความปลื้มปีติ พวกเขาได้สิ่งที่ต้องการแล้ว บทความจาก Harvard ที่มีชื่อเสียงระดับโลก ที่ระบุอย่างชัดเจนว่าไขมันเป็นศัตรูตัวจริงของหัวใจ ไม่ใช่น้ำตาล มันเป็นการลงทุนที่คุ้มค่าที่สุดเท่าที่พวกเขาเคยทำมา

แต่เบื้องหลังความสำเร็จนี้ มีความจริงที่น่าขนลุก Project 226 ไม่ใช่งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ แต่เป็นการจ้างให้เขียนบทความโฆษณาที่ห่อหุ้มด้วยรูปแบบทางวิชาการ นักวิจัย Harvard ได้รับเงินเพื่อให้เขียนข้อสรุปที่ SRF ต้องการ ไม่ใช่เพื่อหาความจริงทางวิทยาศาสตร์

สิ่งที่น่าเศร้าที่สุดคือ ในขณะที่ SRF กำลังดำเนินการ Project 226 อยู่นั้น พวกเขาก็รู้ดีว่าน้ำตาลมีส่วนในการทำให้เกิดโรคหัวใจ เอกสารภายในของ SRF ที่ถูกเปิดเผยในภายหลังแสดงให้เห็นว่า พวกเขาได้ติดตามงานวิจัยเกี่ยวกับอันตรายของน้ำตาลอย่างใกล้ชิด และได้วางแผนที่จะปฏิเสธข้อมูลเหล่านี้อย่างเป็นระบบ

หลังจากที่ Project 226 ประสบความสำเร็จ SRF ก็ได้ใช้แผนการเดียวกันนี้ในการโจมตีงานวิจัยอื่นๆ ที่ชี้ให้เห็นอันตรายของน้ำตาล พวกเขาได้สร้างเครือข่ายของนักวิจัยที่ “เป็นมิตร” และได้ใช้เงินเพื่อสนับสนุนงานวิจัยที่สอดคล้องกับผลประโยชน์ของพวกเขา ขณะเดียวกันกับการโจมตีงานวิจัยที่ขัดต่อผลประโยชน์ของอุตสาหกรรมน้ำตาล

สิ่งที่เกิดขึ้นที่ Harvard ในปี 1965-1967 นี้ไม่ได้เป็นเพียงแค่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นครั้งเดียว แต่เป็นการเปิดตัวของรูปแบบการทำงานใหม่ที่อุตสาหกรรมจะใช้ในการจัดการกับวิทยาศาสตร์ที่ไม่เอื้อต่อผลประโยชน์ของตน การใช้เงินในการสนับสนุนการวิจัยที่มีอคติ การเลือกสรรหลักฐาน และการเผยแพร่ผลงานผ่านช่องทางที่น่าเชื่อถือเพื่อสร้างความชอบธรรมให้กับข้อสรุปที่ต้องการครับ

แล้ว Project 226 ก็ได้กลายเป็นแม่แบบสำหรับอุตสาหกรรมอื่นๆ ที่ต้องการบิดเบือนข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ รูปแบบการทำงานที่ SRF ใช้ในการซื้อนักวิจัย การเลือกสรรข้อมูล และการใช้สถาบันการศึกษาที่มีชื่อเสียงมาเป็นเครื่องมือในการโฆษณาชวนเชื่อ ไม่ใช่แค่เรื่องของเงินหรือการโฆษณา แต่เป็นการโจมตีต่อหัวใจของกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ที่ควรจะเป็นอิสระและไม่มีอคติ การที่ SRF สามารถควบคุมกระบวนการวิจัยตั้งแต่การเลือกข้อมูลไปจนถึงการเขียนบทความและการตีพิมพ์ แสดงให้เห็นว่า วิทยาศาสตร์สามารถถูกซื้อได้หากมีเงินและอำนาจเพียงพอ

ผลที่ตามมาจากการกระทำนี้ยิ่งใหญ่กว่าที่ใครจะจินตนาการได้ อเมริกันเริ่มหลีกเลี่ยงไขมันและหันมาบริโภคคาร์โบไฮเดรต รวมถึงน้ำตาลเพิ่มขึ้น โดยเชื่อว่าเป็นการปกป้องหัวใจของตนเอง แต่ในความเป็นจริงแล้วพวกเขากำลังทำในสิ่งที่ตรงกันข้าม อัตราโรคอ้วนและโรคเบาหวานในอเมริกาเริ่มเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในทศวรรษที่ตามมา

ขณะที่ Stare และทีมงานเฉลิมฉลองความสำเร็จ พวกเขาคงไม่รู้ว่าการกระทำของพวกเขาในวันนี้จะกลายเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่น่าละอายที่สุดในประวัติศาสตร์วิทยาศาสตร์ พวกเขาได้ขายวิทยาศาสตร์เพื่อเงิน และผลที่ตามมาคือความเจ็บป่วยและความตายของคนนับล้าน

สิ่งที่น่าสนใจคือหลังจากที่บทความตีพิมพ์แล้ว John Hickson ได้เขียนจดหมายขอบคุณไปยังทีม Harvard โดยแสดงความพึงพอใจกับผลงาน เขาระบุว่าบทความนี้ “ได้บรรลุวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้” ซึ่งแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า SRF มีเป้าหมายเฉพาะเจาะจงตั้งแต่เริ่มต้นโครงการ ไม่ใช่การหาความจริงทางวิทยาศาสตร์แบบเป็นกลางครับ

Project 226 เป็นเพียงจุดเริ่มต้นของเรื่องราวที่ยิ่งใหญ่กว่า มันเป็นต้นแบบของการใช้วิทยาศาสตร์เป็นเครื่องมือทางการตลาด และเป็นบทพิสูจน์ว่าเมื่อเงินเข้าไปแทรกแซงวิทยาศาสตร์ ความจริงจะกลายเป็นสิ่งที่ซื้อขายได้ ปี 1967 จะเป็นจุดเปลี่ยนของประวัติศาสตร์โภชนาการ และผลกระทบจะคงอยู่ไปอีกหลายทศวรรษ

ความมืดมิดเริ่มต้นขึ้นแล้ว และจะต้องใช้เวลาอีกกว่า 50 ปีกว่าที่ความจริงจะถูกเปิดเผย แต่เมื่อถึงวันนั้น มันจะเป็นการเปิดเผยที่สั่นสะเทือนโลกวิทยาศาสตร์ไปตลอดกาล

ผลกระทบจาก Project 226 ยังคงส่งผลต่อเราจนถึงวันนี้ การที่คนทั่วโลกเชื่อว่าไขมันเป็นศัตรูหมายเลขหนึ่งของสุขภาพ ขณะที่ละเลยอันตรายของน้ำตาล ได้นำไปสู่การระบาดของโรคอ้วน โรคเบาหวาน และโรคหัวใจที่เราเห็นกันในปัจจุบัน การหลอกลวงครั้งนี้ไม่ได้ทำลายเพียงแค่ความจริงทางวิทยาศาสตร์เท่านั้น แต่ยังได้ทำลายสุขภาพของคนนับล้านคนทั่วโลก และนี่คือบทเรียนที่เราต้องจำไว้ว่า วิทยาศาสตร์ที่แท้จริงต้องเป็นอิสระจากผลประโยชน์ทางการเงิน

บทเรียนจาก Harvard Connection นี้ยังคงมีความเกี่ยวข้องกับปัจจุบัน ในยุคที่ข้อมูลข่าวสารเผยแพร่ได้อย่างรวดเร็ว และการวิจัยถูกใช้เป็นเครื่องมือในการสร้างความน่าเชื่อถือให้กับผลิตภัณฑ์และนโยบายต่างๆ เราต้องระมัดระวังและตรวจสอบอย่างรอบคอบว่าใครเป็นผู้สนับสนุนการวิจัยและมีผลประโยชน์อะไรแอบแฝงอยู่เบื้องหลังครับ #pirateketo #ม้วนหางสิลูก #siamstr #กูต้องรู้มั๊ย #SweetLies